یادمان بادرود

گویش راجی

در خصوص زبان راجی باید گفت که این زبان بس شگفت که نشانه‌های آن در بخشی از مرکز ایران برجای مانده است، داستانی از یک زبان نیرومند ایرانی است که به دلیل ویژگی‌های برتر خود، نشان داده که روزگاری دراز در یک قلمروی گسترده، مرکزیت داشته و یکی از کهن‌ترین زبان‌های ایرانی است که گستردگی جغرافیایی و ریشه‌شناختی این زبان را بیشتر باید در استان‌های تهران (ری قدیم)، اصفهان، قم، سمنان، یزد، مرکزی، همدان و کردستان جست وجو کرد.

حسین نقدی بادی

البته امروز، گویش راجی یا راژی یا رازی یا رایجی، گویش یا زبان محلی معرفی می‌شود که بقایای آن، در مناطق مرکزی ایران و در شهرهایی چون دلیجان، نیم‌ور، محلات، نراق، خوانسار، میمه، جوشقان قالی، وزوان و مناطق مابین کاشان تا نایین مثل روستای نطنز «ابیانه، هنجن، کمجان، بیدهند، فریزهند طرق و کشه و....»، نطنز قدیم، بادرود و مناطق همجوار آن، اردستان و روستاهای اطراف آن صحبت می‌شود و اکنون نیز در بعضی مناطق دیگر همچنان بقایای بعضی لغات آن برجای مانده‌است.
استناد دیگر اینکه، در کتاب تاریخ کاشان تصریح شده که منظور از زبان رایجی، ظاهرا لهجه محلی است. در این کتاب آمده که در بعضی از دهات و قرای کاشان به لهجه مخصوصی تکلم می‌شود از جمله در آران و نطنز «بادرود». کریستن سن مستشرق دانمارکی قسمتی از لهجه‌های کاشان را مورد مطالعه قرار داده و کتابی در باب آن نوشته است. در همین کتاب تاریخ کاشان نیز بعضی اصطلاحات محلی علی الخصوص اصطلاحات زراعتی به کار رفته است و نویسنده برای استفاده اهل تحقیق، آنها را در فهرستی در پایان کتاب جمع‌آوری کرده است و اصطلاح زبان راجی را آقای سید محمدعلی جمال زاده از اهل دلیجان، «نویسنده شهیر ایرانی» شنیده‌اند و در مقاله زبان راجی یا راژی مندرج در نشریه دانشکده ادبیات تبریز (۹: ۲۱۷–۲۱۸۸) از آن سخن داشته‌اند و ممکن است این دو رایجی و راجی یکی باشد.
روایت دیگر اینکه، نام واژه راجی را می‌توان منسوب به گویش راجی یا رازی که مرکز آن در شهر ری واقع بوده است، به شمار آورد. این گویش، یکی از شاخه‌های زبان پهلوی، زبان رایج در ایران پس از تحول زبان مادی باستان بوده است. حمزه اصفهانی (وفات ۳۶۰ هجری) روایت کرده است که سخن ایرانیان باستان بر پنج زبان روان می‌شده که به ترتیب عبارتند از: پهلوی، دری، پارسی، خوزی و سریانی؛ اما پهلوی، سخن پادشاهان در نشست‌هایشان بدان روان می‌شده و آن زبانی است منسوب به (پهله) و این نامی است که بر پنج شهر گذارده می‌شود: اصفهان، ری، همدان، ماد، نهاوند و آذربایجان.
یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های زبان راجی، وجود واژه‌های هم‌ریشه با زبان اوستایی است. گزافه نگفته‌ایم با توجه به ریشه‌های زبانی آن، زبان راجی را باید همسنگ زبان اوستا دانست؛ زیرا بر اساس نظریات دانشمندان اوستاشناس خاستگاه قومی زرتشت، سرزمین رغه یا راگا بوده است. عده‌ای رغه را ری امروزی یا همان رغه یا راگای باستانی می‌دانند. در کتاب سپند اوستا از ری به عنوان «ری زرتشتی» یاد شده است.
باید اضافه کنیم که فلات ایران با وجود سایت‌های تاریخی کهنی چون سیلک کاشان، سایت اریسمان وسایت باستانی ابوذر بادرود، چشمه علی ری، قره تپه قم و ... یکی از اولین خاستگاه‌های مدنیت در جهان است و بی شک وجود زبانی کهن در بین مردم فلات، نشانی از وجود یک ساختار زبانی عمیق دارد که با کهن‌ترین زبان‌های ایرانی، دارای خاستگاهی یگانه از منظر تاریخی و جغرافیایی است.